www YKHOANET

NGHIÊN CỨU Y KHOA

B́nh luận y khoa

Bài giảng thống kê sinh học - (Biostatistics)

Nghiên cứu khoa học

Thống kê R

Từ điển y khoa

Tạp chí y khoa

 

H́nh ảnh y khoa

Nội soi: Atlas h́nh ảnh nội soi đường hô hấp trên

Nội soi: Atlas h́nh ảnh nội soi cổ tử cung

MRI: Atlas h́nh ảnh MRI cột sống

 

GÓC SINH VIÊN Y KHOA

Atlas ykhoa

Thông tin sinh viên

Triệu chứng học nội khoa

Thông số Cận Lâm Sàng

 

TRƯỜNG  Y KHOA

ĐH Y Khoa Hà Nội

ĐH Y Dược TPHCM

ĐH Y Khoa Thái Nguyên

ĐH Y Khoa Huế

ĐH Y Khoa Thái B́nh

ĐH Y Tế Công Cộng

 

Phụ trách thường trực:
GS Nguyễn Văn Tuấn
TS Nguyễn Đ́nh Nguyên
BS Phan Xuân Trung

 

Đo thân nhiệt (nhiệt độ) cho trẻ- thiết bị hiện đại có phải lúc nào cũng hữu ích?

Thời gian gần đây đồng nghiệp của tôi than văn là thường xuyên bị "quấy rầy" bởi những cú điện thoại, liên quan đến một vấn đề xưa cũ: đo nhiệt độ cho trẻ. Một số phụ huynh nói là sao tôi thấy h́nh như con tôi sốt, mà đo nhiệt độ th́ vẫn b́nh thường, sau đó ít phút cháu bị co giật. Người khác th́ gọi bảo con tôi bị hạ thân nhiệt đột ngột; người th́ bảo con em "trăm độ". Ly kỳ hơn là một hôm bỗng nhiên một bà mẹ hốt hoảng báo rằng con bà đang mắc một chứng bịnh kỳ lạ: một nửa người sốt, một nửa người hạ thân nhiệt! Điều đáng lưu ư ở đây là những người này đều đă dùng loại thiết bị đo nhiệt độ hiện đại nhất - Thermoscan, mà được quảng cáo là nhanh, tiện dụng, an toàn, đẹp; và hiện nay rất nhiều gia đ́nh đă mua và sử dụng. Trong khi đó, tính đơn giản và độ chính xác là điều quan tâm nhất của một thiết bị đo nhiệt độ th́ như thế nào? Chính v́ vậy mà bài viết này với mục đích góp một lời khuyên cho các bậc phụ huynh lưu tâm khi sử dụng cặp nhiệt độ.

Chỉ mỗi việc đo thân nhiệt thôi mà sao rắc rối thế này? Chả là những năm gần đây, kỹ thuật cao đă đưa ngành thiết bị Y học bước những bước tiến đáng kể, và đă chứng tỏ là có ích cho việc hỗ trợ chẩn đoán bệnh nhanh và chính xác hơn. Theo chiều hướng đó cái đo nhiệt độ (cặp nhiệt độ) cũng đă được phát triển. Từ thời kỳ sơ khai là cảm nhận bằng tay; đến cái ống thuỷ (dùng thuỷ ngân, nên c̣n được gọi là ống thuỷ); đến hai thập niên nay cặp nhiệt độ phát triển đến là sử dụng loại có "mắt thần" (sensor) dán lên da là đọc được; rồi điện tử kỹ thuật số (digital) có hệ thống báo phát ra tiếng kêu để báo khi thân nhiệt đă được xác định (beeper). Thật tiện lợi. Gần đây nhất, các nhà sản xuất thiết bị y tế tung ra thị trường một máy đo nhiệt độ mới là Thermoscan, tức là đo thân nhiệt dùng thiết bị quét, nguyên lư hoạt động hiểu nôm na là có một cái màng lọc nhận cảm nhiệt độ do cơ thể phát ra, mà cụ thể là đo qua lỗ tai.

Trước hết tôi muốn nhắc lại về thân nhiệt (nhiệt độ cơ thể) và tại sao phải đo thân nhiệt. Tôi không đi sâu về chuyên môn cũng như nguyên nhân sốt (tăng thân nhiệt) v́ không phải mục đích của bài viết này. Cơ thể con người là một cơ thể hằng nhiệt có nghĩa là một cơ thể b́nh thường, trong mọi t́nh huống, mọi hoàn cảnh th́ vẫn luôn giữ được một nhiệt độ ổn định. Tuy nhiên sự phân bố nhiệt trong cơ thể th́ không đồng đều. Có hai loại thân nhiệt là thân nhiệt trung tâm và thân nhiệt ngoại vi. Thân nhiệt trung tâm là nhiệt độ ở phần sâu trong cơ thể, chính xác nhất là đo tại vùng mạch máu và mô quanh trung tâm điều hoà nhiệt ở năo. Thân nhiệt trung tâm phân bổ dọc từ năo xuống phần sâu của đầu, mặt, cổ, thân ḿnh, b́nh thường dao động xung quanh 36,2 đến 37,2oC. Thân nhiệt trung tâm có thể đo được ở hậu môn hoặc là màng nhĩ qua ống tai. Nhiệt độ ở tứ chi và phần nông của cơ thể là thân nhiệt ngoại vi. Thân nhiệt ngoại vi có thể đo ở nách hoặc miệng, thấp hơn thân nhiệt trung tâm 0,5oC. Dựa trên nguyên lư đó mà các thiết bị đo thân nhiệt ra đời.

Cơ thể có phản ứng sốt khi có nguyên nhân, mà nguyên nhân gây sốt hay gặp ở trẻ em là nhiễm trùng (vi khuẩn, siêu vi khuẩn, v.v..). Về cơ bản sốt là phản ứng tự vệ của cơ thể, cơ thể khoẻ mới có phản ứng sốt. Cho nên sốt là phản ứng tốt. Tuy nhiên nếu sốt cao quá th́ lại có hại cho cơ thể, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phản ứng điều nhiệt kém. Khi nhiệt độ tăng cao có thể làm cho trẻ co giật, nặng hơn là làm cho các cơ quan trong cơ thể bị rối loạn hoạt động, và rất dễ dẫn đến tử vong. Khi trẻ sốt ta nên đến bác sĩ để xác định nguyên nhân sốt mà chữa trị, tuy nhiên để an toàn cho trẻ ta phải biết theo dơi và kiểm soát thân nhiệt cho trẻ. Khi nào nên hạ sốt cho trẻ hầu tránh các tai biến do sốt gây ra.

Để xác định được trẻ có bị sốt hay không quả t́nh rất dễ, không cần thiết bị ǵ ai cũng làm được. Chỉ cần đặt lưng một bàn tay lên trán của ḿnh, lưng bàn tay c̣n lại trên trán của trẻ th́ ta có thể xác định được sự khác biệt về thân nhiệt rồi. Những bà mẹ cho con bú th́ khi cho trẻ bú, cũng dễ dàng nhận ra trẻ sốt qua hơi nóng truyền từ miệng trẻ qua bầu ngực của ḿnh. Tuy nhiên muốn xác định trẻ sốt ở mức độ nào để có cách xử trí đúng, th́ phải cần có thiết bị đo nhiệt đoä đă nêu ở trên. Thân nhiệt trung tâm đo được từ 37,5 đến 37.9oC gọi là sốt nhẹ, từ 38 đến 38.5oC là sốt vừa, trên 38.5oC là sốt cao (phân loại này có thể thay đổi, nhưng không đáng kể).

Bây giờ ta t́m hiểu sơ qua về thiết bị đo nhiệt mới nhất hiện nay về cấu trúc, tính năng công dụng của nó so với các loại đo nhiệt độ thuộc các thế hệ trước (ống thuỷ, điện tử...).

 

Thermoscan

Cặp nhiệt thế hệ trước

Cấu trúc, h́nh thức

- Phức tạp, nhiều nút chức năng, bộ phận tách rời

- Đẹp, vẻ dáng hiện đại, chuyên nghiệp

- Thiết bị đồng nhất

- Đơn điệu

Hoạt động

Đo thân nhiệt trung tâm qua ống tai

Đo thân nhiệt trung tâm qua hậu môn, thân nhiệt ngoại vi qua nách hay  miệng

Ưu điểm

Thân nhiệt ống tai gần đúng với thân nhiệt trung tâm nhất v́ gần trung tâm điều nhiệt

- Đo thân nhiệt ngoại vi không phản ánh trung thực thân nhiệt trung tâm.

-Nhiệt độ hậu môn không chính xác bằng nhiệt độ đo ở tai; có thể bị nhiễm trùng chéo.

Nhanh, 1 lần đo  chỉ mất vài giây đồng hồ!

Mỗi lần đo tối thiểu 5 phút, có thể kéo dài đến 10 phút

An toàn v́ thiết bị nằm trong tay người lớn

Có thể gây nguy hiểm, nhất là ngậm miệng, đặt hậu môn

Dễ đo với trẻ em

Khó hợp tác

Độ chính xác

Phụ thuộc nhiều yếu tố được tŕnh bày dưới đây

Phụ thuộc thời gian, vị trí cặp, sự hợp tác của trẻ

Kỹ thuật, sử dụng, bảo quản

Phức tạp (xem dưới)

Rất đơn giản

Giá thành

Đắt hơn vài chục đến trăm lần.

Rẻ “bất ngờ”!

Chính v́ những đặc điểm ưu việt của Thermoscan: nhanh, dễ, an toàn, đẹp này mà đă được giới tiêu dùng đón tiếp nồng nhiệt.

Thế nhưng, để Thermoscan có thể đọc được đúng thân nhiệt trung tâm qua ống tai th́:

- Màng của máy đo phải đối diện được với màng nhĩ của tai. Để đạt được điều này cần phải làm sao cho trục ống tai phải trùng với trục ngang của máy đo.(H.1)

H.1: a) vị trí đặt sai b) vị trí đặt đúng

Đối tượng được đo phải ở tư thế ngồi thẳng đứng

Trẻ em dưới 1 tuổi ống tai xu thế hướng ra sau, do đó khi đo phải kéo vành tai ra hướng trước so với lỗ tai.

Trẻ trên 1 tuổi th́ ống tai có xu hướng chúc xuống nên khi đo phải kéo vành tai lên trên. Tuy nhiên cấu trúc giải phẩu không khi nào nhất thiết cũng như vậy.

Trong đường đi dẫn từ ngoài lỗ tai đến màng nhĩ phải thông suốt không có vật cản, trong khi đó, ráy tai và lông trong ống tai là vật cản đáng kể.

(Có thể do các yếu tố này mà tôi đă được nhận thông báo của bà mẹ về t́nh trạng giảm thân nhiệt của con bà.)

Nhiệt độ thông qua ống tai sẽ bị thay đổi theo chiều hướng cao hơn b́nh thường nếu ống tai hay màng nhĩ bị viêm nhiễm (rất hay gặp ở trẻ, nhất là phản ừng màng nhĩ trong viêm đường hô hấp). Những viêm nhiễm này thường gây nóng tại chỗ, không gây sốt toàn thân.

H.2: Cấu trúc Thermoscan

(Người mẹ có con bị "sốt nửa thân người, hạ nhiệt nửa thân" là do cháu bị viêm ống tai ngoài một bên, khi đo bên này thấy sốt; đo bên kia sai qui cách th́ thân nhiệt bị hạ!)

Khi nằm nghiêng một bên tai, lúc đo nhiệt độ cũng thay đổi (khi đo phải để trẻ ngồi dậy một lúc)

Nhiệt độ hai bên tai trái và phải không giống nhau (phải đo một bên nhất định)

Vàø để có được kết quả nhiệt độ này hiện lên màn h́nh, người sử dụng phải nằm ḷng các nguyên tắc hoạt động của thiết bị. Đơn cử một loại qua các bước (H.2) (tuỳ thuộc hăng sản xuất):

Màng lọc phải đảm bảo mới sạch (1)

Bấm nút hiện số màn h́nh, chọn đơn vị đo (độ C, độ F) (6,7) (chính v́ chọn sang độ F mà bà mẹ nọ nói với tôi là con bà "trăm độ")

Thao tác kéo vành tai (nêu trên)

Vị trí đặt vào ống tai phải đúng như nêu trên

Bấm nút công tác để máy tiến hành đo (10)

Đó là chưa kể đến việc phải biết các bước chăm sóc bảo quản, xử lư sự cố (ít ra cũng có 7 sự cố hay gặp: quên gắn màng lọc; bấm nhầm máy khi chưa lắp màng lọc; máy báo lỗi hệ thống; nhiệt độ môi trường quá cao quá thấp, máy không hoạt động; báo thân nhiệt quá cao hay quá thấp; hết pin; đọc kết qủa lâu). Rồi tốn tiền thay pin, mua màng lọc.

Rối rắm quá. Phức tạp quá. Đắt "giàng trời" mà đo không chính xác. Bạn đọc sẽ kêu ca là viết ǵ có mỗi cái máy mà thấy lỉnh kỉnh quá chừng, không hiểu nổi; bỏ mấy đồng ra mua một cái ống thuỷ là xong, có lâu một chút mà chắc ăn; "Hiện đại quá hoá hại điện!". Nếu bạn phải thốt lên như vậy là bài viết của tôi đạt yêu cầu. Tôi phải làm cho bạn thấy rối lên để khỏi phải tốn tiền mua cái máy đắt mà một mục đích duy nhất cần biết: "Con tôi sốt bao nhiêu độ?" th́ không đáp ứng được.

Vậy tại sao người ta chế ra làm ǵ cái máy đắt tiền hiện đại mà độ chính xác lại "cà giựt" như vậy? Điều ta cần biết là thiết bị đó sản xuất ra để đáp ứng cho nhu cầu của nhà chuyên môn, đó là giới bác sĩ, y tá. Họ tiết kiệm được thời gian. Với kiến thức và khả năng nghiệp vụ, họ đủ sức chế khắc các nhược điểm này, th́ máy coi như toàn hảo. Xin "bật mí" thêm với thân chủ, là bác sĩ sẽ trông có vẻ có tŕnh độ hơn khi cầm một cái máy trông rất chuyên nghiệp, bấm kêu bíp bíp, tách tách!

Chúng ta trong phạm vi gia đ́nh th́ chỉ cần dùng thiết bị đơn giản mà độ chính xác cao, dù có hơi lâu và bất tiện một chút. Bạn không phải bỏ công ra học và nhớ nhiều thứ, mà bạn sẽ quên ngay khi quưnh lên do con bạn bị bệnh. Bạn không phải bỏ ra một số tiền gấp vài chục lần để mua cái đo nhiệt độ hiện đại, chưa kể mua phụ tùng. Đừng bị mê hoặc bởi quảng cáo nhanh, tiện, an toàn, mà điều ḿnh cần ở cái ống đo nhiệt độ bị bỏ quên. Không nhiều tiền chỉ nên dùng loại ống thuỷ cổ xưa vẫn dùng, khá hơn th́ dùng loại điện tử là đạt yêu cầu.

Lời cuối là vài điều nhắc nhở khi sử dụng cặp nhiệt độ thông thường (ống thuỷ, điện tử) cho đúng qui cách:

  • Nên đo nhiệt độ ở nách trẻ là an toàn hơn

  • Trước khi đo nhớ vẩy ống nhiệt xuống dưới 35,5oC (hay bấm nút cho đến lúc có số 0 ở máy điện tử).

  • Khi đặt ống nhiệt vào nách trẻ, phải đảm bảo kẹp đúng giữa phần da.

  • Chờ tối thiểu 5 phút với ống thuỷ (hay đến khi có tiếng bíp của máy điện tử) mới đọc kết quả.

  • Cộng thêm 0,5oC để có được thân nhiệt trung tâm (thân nhiệt nách thấp hơn thân nhiệt trung tâm 0,5oC).

  • B́nh thường khi trẻ khoẻ, nên chơi tṛ chơi "bác sĩ" với trẻ để trẻ quen, mà có thể hợp tác tốt khi muốn đo nhiệt độ.

  • Hy vọng các bậc phụ huynh hài ḷng với món "đồ cổ" vẫn c̣n có giá trị sử dụng cao này.

    28/08/2001

    BS. Nguyễn Đ́nh Nguyên


    HỆ THỐNG PHẦN MỀM QUẢN LƯ BỆNH VIỆN


    HT MEDSOFT

     

    BS PHAN XUÂN TRUNG

    "Lăng tử giữa thương trường"


     WHO definition of HEALTH:
    Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.



    Hệ thống phần mềm quản lư bệnh viện
    YKHOA.NET 2005

    ASP.NET - Unicode - Web based
    HIS - RIS/PACS - LIS - DIS - HL7 - DICOM - IDC10
    E-prescribing
    E-Patient-Record

    QUẢN LƯ CHUYÊN MÔN

    Quản lư viện phí

    Toa thuốc thông minh

    Chẩn đoán h́nh ảnh

    Quản lư xét nghiệm

    Bệnh án điện tử

    Quản lư dược bệnh viện

    Quản lư quầy thuốc tây

    QUẢN LƯ HÀNH CHÁNH

    QL nhân sự - tiền lương

    QL vật tư - trang thiết bị

    QL tài chánh - kế toán

    Báo cáo - giám sát

     

     

     

    Website YKHOANET.COM khai trương ngày 24/12/2000 - Năm thứ Tư.

    Website YKHOANET - Y KHOA VIỆT NAM
    www.ykhoanet.com www.ykhoa.net 

     In trang này     Phản hồi

    Web Master: Dr PHAN XUAN TRUNG - drxuantrung@ykhoa.net