www YKHOANET

CHUYÊN ĐỀ GIỚI TÍNH

Nghiên cứu t́nh dục học

Thắc mắc biết hỏi ai

Giới tính

Sách giáo dục giới tính

Sức khỏe t́nh dục

Tṛ chuyện về t́nh dục

HIV/AIDS

Bệnh của cơ quan sinh dục

 

NHỮNG HIỂU BIẾT TOÀN DIỆN VỀ HORMON SINH DỤC NAM TESTOSTERONE

BS. ĐÀO XUÂN DŨNG

Tác dụng đầu tiên và sớm nhất của hormon nam là ảnh hưởng đến sự biệt hóa giới sinh học: nghĩa là quyết định sự h́nh thành cá thể nam hay nữ. Tuy giới gien học của một cá thể, thuộc XX hay XY đă quyết định ngay từ khi thụ thai và yếu tố quyết định là do nhiễm sắc thể (NST) Y của tinh trùng. Tuy nhiên, sự khác biệt về giải phẫu giữa con trai và con gái c̣n là kết quả của 9 tháng 10 ngày thai nghén và trong quá tŕnh này c̣n nhiều nguy cơ ŕnh rập có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của bào thai. Cái ǵ quyết định sự biệt hóa về giải phẫu nam nữ? H́nh như hóc- môn sinh dục nam do tinh hoàn bài tiết ra có vai tṛ trong sự định hướng cho bào thai phát triển thành giới nam. NST Y trong cấu trúc gien của nam có lẽ đă kích thích tuyến sinh dục của bào thai bài tiết hormon, trong khi cặp NST XX ở nữ không có tác động này và v́ thế buồng trứng sẽ chỉ hoạt động rất muộn sau này. Những gien có mặt trên NST Y đă tác động như thế nào đến quá tŕnh này cũng chưa được biết rơ, chỉ biết rằng hormon nam có vai tṛ kép: bảo đảm sự phát triển cấu trúc nam và ngăn cản sự phát triển cấu trúc nữ (v́ cấu trúc nữ của bào thai có khả năng phát triển tự thân không cần tuyến sinh dục của nó phải bài tiết ra hormon nữ). Sự biệt hóa giới phụ thuộc duy nhất vào sự có hay không có hormon nam.

Hormon nam ảnh hưởng đến ham muốn t́nh dục ở cả nam lẫn nữ. Nam giới bị thiểu năng tuyến sinh dục nghĩa là không bài tiết được đủ testosterone do bệnh ở hệ thống nội tiết th́ điều trị bổ sung bằng testosterone có thể làm tăng ham muốn t́nh dục. Với nam giới bị bất lực cũng vậy, cũng có thể làm tăng được dục năng. Với nữ giới, tăng nồng độ estrogen không làm tăng dục năng nhưng cung cấp hormon nam cho nữ lại làm tăng ham muốn t́nh dục. Cắt bỏ tinh hoàn thường có ảnh hưởng đến cường độ ham muốn t́nh dục ở nam, cắt bỏ buồng trứng th́ vẫn không ảnh hưởng đến ham muốn t́nh dục ở nữ. Nhưng cắt bỏ cả buồng trứng và tuyến thượng thận th́ có ảnh hưởng đến ham muốn t́nh dục. V́ tuyến thượng thận cũng bài tiết testosterone cho nên nam giới dù có bị cắt tinh hoàn và nữ giới dù có bị cắt buồng trứng hay bước vào tuổi măn kinh, nghĩa là hoạt động bài tiết estrogen đă giảm đi th́ ham muốn t́nh dục không phải đă hết. Tuy nhiên với nam giới sự cắt hai tinh hoàn có ảnh hưởng như thế nào đến ham muốn t́nh dục c̣n phụ thuộc vào thời điểm cắt hai tinh hoàn: nếu bị cắt trước tuổi dậy th́, các đặc tính giới thứ phát sẽ không xuất hiện và cũng không có ham muốn t́nh dục, nếu bị cắt sau tuổi dậy th́ th́ vẫn có hưng phấn t́nh dục do những kích thích xúc giác, thị giác hay tâm lư gây ra và vẫn có thể có mọi biểu hiện của hiện tượng đáp ứng và ham muốn t́nh dục. Dù sao th́ mất hai tinh hoàn cũng thường làm cho ham muốn t́nh dục giảm đi v́ nồng độ testosterone giảm và v́ mặc cảm về sự thiếu hụt 2 tinh hoàn.

Sự?ài tiết hormon: Thay đổi theo thời gian trong ngày, trong năm và trong suốt cuộc đời. Mỗi người có những thời điểm mà nồng độ hóc- môn tăng cao trong ngày, ví dụ như nam giới, người ta nhận thấy rằng nồng độ testosterone tăng cao vào 5 giờ đến 10 giờ sáng, do đó cần biết tự phát hiện những khoảng thời gian thích hợp nhất cho đời sống t́nh dục. Người ta cho rằng mùa xuân là mùa của t́nh yêu, mùa cưới xin nhưng thật ra mùa xuân không phải là mùa thuận lợi nhất cho sinh hoạt t́nh dục, v́ cơ thể nam tiết ra testosterone ít nhất vào tháng 2-3 và nhiều nhất vào cuối hè đầu thu, thường là vào lúc nửa đêm hoặc 8 giờ sáng. Testosterone cũng giảm theo tuổi tác ở nam giới nhưng tuổi tắt dục của nam giới chậm hơn, nhiều người ngoài 70 tuổi vẫn c̣n hoạt động t́nh dục. Tuy nhiên, ham muốn t́nh dục ở con người không hoàn toàn chịu sự chi phối của hormon mà c̣n chịu sự kiểm soát của ư thức: biết kiềm chế, phán xét và thích nghi chứ không phải t́m sự thỏa măn bằng mọi giá mỗi khi có ham muốn t́nh dục. Năng lực này đă giúp con người biết lựa chọn bạn t́nh, sống chung thủy, thực hành KHHGĐ và pḥng chống HIV/AIDS.

Nam b́nh thường bài tiết nhiều hormon giới tính là androgen hơn (tên chung của hormon giới tính nam). Nhưng không phải chỉ có tinh hoàn bài tiết ra các hormon giới tính nam mà cả tuyến thượng thận - testosterone cũng được dự trữ nhiều trong tổ chức mỡ của cơ thể. Điều này phần nào giải thích được hiện tượng v́ sao nam bị mất tinh hoàn vẫn duy tŕ được đời sống t́nh dục tuy không sinh sản được. Tuyến thượng thận sản xuất quá nhiều hormon androgen (khối u tuyến thượng thận) có thể gây ra những thay đổi ở đặc tính giới thứ phát. Bào thai nam có tuyến sinh dục không hoạt động b́nh thường đă làm cho đặc tính sinh dục phát triển kiểu nữ và bào thai nữ có thể sinh ra với bộ phận sinh dục ngoài kiểu nam nếu như tuyến thượng thận sản xuất quá nhiều androgen.

Tầm quan trọng của testosterone đối với chức năng tiết niệu và tính dục h́nh như đă rơ ràng. Nhưng vai tṛ của hormon này đến quá tŕnh chuyển hóa của toàn bộ cơ thể th́ nhiều người chưa hiểu rơ lắm, thậm chí c̣n lầm lẫn dẫn đến sự lạm dụng.

Testosterone là một hormon đồng hóa: nghĩa là giúp xây dựng các mô protein, bao gồm các cơ, xương và mô liên kết. V́ vậy testosterone có vai tṛ đề pḥng và điều trị bệnh xốp xương ở cả nam và nữ. Testosterone có tác dụng kiến tạo khối cơ bắp nhưng nếu dùng một chế phẩm tổng hợp tương tự như testosterone gọi là chất steroid đồng hóa (anabolic steroids) với liều lượng cao như nhiều vận động viên thể h́nh và cử tạ đă lạm dụng th́ lại có thể gây ra nhiều hậu quả có hại nghiêm trọng. Thiếu hụt testosterone làm cho cơ và xương yếu đi. Và sự thiếu hụt này là một đặc trưng của tuổi tắt dục (suy giảm chức năng tính dục) ở nam giới. Hormon nam c̣n có kích thích sự phát triển lông trên cơ thể nhưng lại giảm phát triển tóc (phụ nữ ung thư vú được điều trị bằng testosterone thấy phát triển râu nhưng lại thấy hói cả trán - một đặc tính của nam giới).

Testosterone cũng có vai tṛ trong sự dự pḥng và điều trị bệnh tiểu đường. Đặc trưng của bệnh này là nồng độ đường trong máu tăng cao do các tế bào của tế bào không hấp thụ và không chuyển hóa được đường. Đường đi vào các tế bào của cơ thể là nhờ tác dụng của insulin phối hợp với bộ phận tiếp nhận insulin của tế bào. Khi các bộ phận tiếp nhận insulin này bị trục trặc th́ lượng đường đi vào tế bào giảm đi và do đó nồng độ đường trong máu tăng lên. Testosterone giúp cho các bộ phận tiếp nhận insulin hoạt động có hiệu quả hơn, qua đó giảm xu thế phát triển thành bệnh tiểu đường, một xu thế tăng lên theo tuổi tác.

Testosterone c̣n giúp điều ḥa hệ thống miễn dịch. Những bệnh nhân mắc các bệnh về tự miễn dịch như bệnh viêm khớp dạng thấp, luput ban đỏ toàn thân, xơ cứng rải rác có chiều hướng tốt lên khi điều trị bằng testosterone. Nó cũng có tác dụng tốt để nâng cao khả năng thèm ăn, tăng cân cho những bệnh nhân suy dinh dưỡng, làm lành vết thương và tăng đề kháng với nhiễm khuẩn. Do kiến tạo protein, testosterone làm phát triển khối cơ đồng thời là giảm t́nh trạng béo ph́, hạ thấp nồng độ mỡ trong máu như cholesterol và triglycerid. Ở châu Âu, testosterone c̣n được dùng cho bệnh nhân bị hoại thư ở chân, bệnh ở động mạch vành, cao huyết áp và nhiều bệnh tim mạch khác. Tính gây gổ

(agression) và ham muốn tính dục của nam giới cũng liên quan tới nồng độ testosterone ở các mô.

Trong cơ thể, hormon giới tính nam có thể được chuyển hóa thành hormon giới tính nữ và ngược lại, v́ thế khó có thể đo lường được từng hormon riêng rẽ. Nếu tiêm một lượng hóc môn testosterone th́ một phần của nó sẽ chuyển hóa trong cơ thể thành chất gần gũi với nó là hormon giới tính nữ estrogen. Tính chất này giải thích hiện tượng đôi khi con trai tuổi vị thành niên thấy vú phát triển, đó là do testosterone tăng nhiều trong tuổi dậy th́ và được chuyển hóa một phần thành estrogen làm cho vú to lên. Tác dụng chủ yếu của các hormon giới tính là bảo đảm sự phát triển của cơ thể cho phù hợp với NST giới và đạt được khả năng sinh sản.

Vấn đề sử dụng testosterone cho tuổi tắt dục? Sự giảm bài tiết testosterone của tinh hoàn theo tuổi tác chắc chắn góp phần vào nhiều sự thay đổi về mặt thể chất, t́nh cảm và tinh thần thường thấy ở tuổi tắt dục của nam giới. Vấn đề đặt ra là sử dụng testosterone tự nhiên cho nam giới ở liều lượng sinh lư để bổ sung cho sự thiếu hụt th́ có lợi không. Điều này cũng giống như cung cấp estrogen tự nhiên cho phụ nữ ở tuổi măn kinh.

Testosterone có ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều mô của cơ thể nhưng DHT (dihydrotestosterone) - một hormon xuất xứ từ testosterone lại có tác dụng mạnh hơn nhiều và tác dụng trực tiếp đến tuyến tiền liệt và các cơ quan sinh dục khác. DHT được sinh sản ra từ tuyến tiền liệt và một vài cơ quan khác từ nguyên liệu là testosterone nhờ có endim 5- alpha reductase. Không có DHT nam giới không thể phát triển được cơ quan sinh dục ngoài hoặc tuyến tiền liệt nhưng DHT cũng làm cho tuyến tiền liệt ph́ đại lành tính ở người có tuổi. V́ thế để tránh sự ph́ đại tuyến tiền liệt, cần làm giảm DHT bằng cách ngừng hăm hoạt động của endim 5- alpha reductase, đó là thuốc Proscar, đă được FDA (cơ quan quản lư thuốc và thực phẩm Mỹ) chấp nhận với mục đích điều trị này. Có điều là testosterone có thể chuyển thành DHT như ta đă biết nhưng đồng thời cũng có thể chuyển thành hormon sinh dục nữ estradiol với endim aromatose. Do đó nếu sức ức chế sự endim 5 - alpha reductase để ngăn cản sự tạo thành DHT th́ lại làm tăng estradiol - hormon có khả năng gây ra cả ung thư lẫn ph́ đại tuyến tiền liệt. Với người có tuổi bị ph́ đại tuyến tiền liệt th́ cả estrogen và tỷ lệ estrogen / testosterone đều có xu hướng tăng lên. Chính sự tăng tỷ lệ estrogen / testosterone chịu trách nhiệm nhiều về sự phát triển ph́ đại và ung thư tuyến tiền liệt hơn là do DHT và testosterone. Tuy nhiên, liệu pháp hormon với testosterone thay thế vẫn là một quyết định thận trọng của các thầy thuốc v́ testosterone cũng tăng nguy cơ mắc bệnh xơ vữa động mạch và nghẽn tắc mạch vành.

 

BS PHAN XUÂN TRUNG

"Lăng tử giữa thương trường"


 WHO definition of HEALTH:
Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.


Hệ thống phần mềm quản lư bệnh viện
YKHOA.NET

 

 

Website YKHOANET.COM khai trương ngày 24/12/2000

Website YKHOANET - Y KHOA VIỆT NAM
www.ykhoanet.com www.ykhoa.net 

Gởi bài cho YKHOANET phanxuantrung@ykhoa.net