Bệnh cao huyết áp
Bác Sĩ Nguyễn Văn Đức
Nước Mỹ nay 281 triệu người,trong đó,hơn 60 triệu người mang
bệnh cao áp huyết (bạn tính,chưa đến 5 người,đă có 1 người cao áp huyết).
Bệnh cao áp huyết (hypertension,high blood pressure) nguy
hiểm,đưa đến những biến chứng như tai biến mạch máu năo (stroke),chết cơ tim cấp
tính (heart attack),suy tim,suy thận. Cao áp huyết c̣n rút ngắn tuổi thọ.Khổ
cái,trong đa số các trường hợp,cao áp huyết không gây triệu chứng.Nhiều vị không
biết ḿnh mang bệnh,t́nh cờ đi thăm bác sĩ v́ một lư do ǵ khác,được bác sĩ cho
biết có cao áp huyết.Cho nên,cao áp huyết nổi danh là một ‘’căn bệnh thầm
lặng’’.
Cao áp huyết là ǵ? Con tim bơm máu đi nuôi các cơ quan của cơ
thể qua những hệ thống mạch máu gọi là động mạch.Ví như một máy bơm nước đẩy
nước qua các ống dẫn.Khi máu được tim bơm đầy,và chảy trong ḷng các mạch
máu,sức ép của máu vào thành mạch máu sẽ tạo một áp suất (pressure) gọi là áp
huyết (blood pressure).Áp huyết thay đổi tùy lúc, và tùy các hoạt động của cơ
thể.Áp huyết xuống thấp hơn lúc ta ngủ,nghỉ và lên cao hơn khi tinh thần ta kích
động,buồn bực hoặc trong lúc ta tập thể dục,chơi thể thao.
Áp huyết được
diễn tả bằng 2 số, thí dụ: 140/90.Số trên (140) được gọi là áp suất systolic (áp
suất tâm thu): Sức ép của máu vào ḷng động mạch mỗi khi tim co bóp để bơm máu
ra khỏi tim.Số dưới (90) được gọi áp suất diastolic (áp suất tâm trương): Áp
suất trong ḷng động mạch khi con tim dăn ra giữa hai nhịp co bóp.Số trên tượng
trưng áp suất cực đại (maximum) trong ḷng động mạch và số dưới tượng trưng áp
suất cực tiểu (minimum) trong ḷng động mạch.
Theo sự phân loại mới,áp suất systolic b́nh
thường dưới 120 và áp suất diastolic dưới 80.Áp huyết từ 140/90 trở lên được xem
là cao (đo ít nhất 3 lần,vào 3 dịp khác nhau),cao độ
1: Áp suất systolic: 140 đến 159,áp suất
diastolic: 90 đến 99,cao độ 2: áp suất systolic: từ 160 trở lên,áp suất
diastolic: từ 100 trở lên.
Những vị có áp suất systolic trong khoảng
từ 120 đến 139,hoặc áp suất diastolic từ 80 đến 89,nay được xem là tiền cao áp
huyết (prehypertension),sau dễ tiến đến cao áp huyết.
NGUYÊN NHÂN
Đến 90% các trường hợp cao áp huyết,nguyên
nhân của bệnh chưa được biết rơ,hoặc nói cách khác,với tŕnh độ y khoa hiện
tại,người ta chưa t́m ra được nguyên nhân.Một số như các trường hợp cao áp huyết
gây do uống rượu nhiều quá,do bệnh của tuyến nội tiết,bệnh thận.
Có một số yếu tố ảnh hưởng,khiến người nọ
có thể dễ mang bệnh cao áp huyết hơn người kia:
- Yếu tố gia đ́nh: Cao áp huyết có tính di truyền.Có cha mẹ,anh
em ruột cao áp huyết, đi khám bác sĩ,bạn nhớ cho bác sĩ biết điều này bạn nhé.
- Đàn ông: Đàn ông dễ cao áp huyết hơn phụ
nữ.Tuy vậy,phụ nữ,sau khi măn kinh, cũng dễ cao áp huyết hơn lúc c̣n kinh.
- Tuổi tác: Cao áp huyết dễ xảy ra sau tuổi
35.
- Gịng giống: Người da đen hay cao áp huyết hơn người da trắng
và bệnh cao áp huyết ở người da đen cũng nặng hơn.
- Béo mập: Khi sức nặng của ta trên sức
nặng lư tưởng so với chiều cao và vóc người 30% trở lên.
- Bệnh tiểu đường: Tiểu đường và cao áp
huyết như đôi bạn thân,hay đi đôi với nhau, lại cùng nhau phá hoại tim và thận
mạnh hơn.
- Rượu: Các khảo cứu cho thấy rượu uống
nhiều và thường xuyên có thể đưa đến cao áp huyết,đồng thời cũng làm tăng tỷ lệ
bị tai biến mạch máu năo và bệnh thận.
- Đời sống thiếu vận động: Đời sống thiếu
vận động dễ gây béo mập và béo mập,như đă biết,có thể đưa đến cao áp huyết.
BIẾN CHỨNG CỦA CAO ÁP HUYẾT
Bệnh cao áp huyết,không chữa trị,làm hại cơ
thể ta nhiều cách.Áp huyết cao hơn b́nh thường khiến tim và các mạch máu phải
làm việc nhiều hơn.Con tim lúc nào cũng gắng sức, sau trở thành mệt mỏi và yếu
dần.Cho đến một lúc,con tim suy yếu sẽ không c̣n bơm đủ máu,không đáp ứng được
nhu cầu của các cơ quan trong cơ thể,nhất là khi người bệnh vận động,gây các
triệu chứng mau mệt,choáng váng,khó thở...,nhất là khi vận động.
Áp suất cao trong các mạch máu có thể làm tổn thương thành của
các mạch máu. Nhưng chỉ tổn thương trong ḷng các mạch máu dễ bị chất mỡ
cholesterol và các tế bào tiểu cầu (platelet) luôn luôn có sẵn trong máu bám
vào.Cơ chế dây chuyền này lại càng làm ḷng các mạch máu tổn thương thêm nữa và
dần dần nhỏ hẹp lại.Bạn tưởng tượng,nếu các mạch máu dồn máu đến nuôi tim càng
lúc càng tổn thương và nhỏ hẹp lại,dĩ nhiên đến một ngày nào đó,sẽ không c̣n
mang đủ máu đến để nuôi tim.Nếu một phần tim thiếu máu nuôi trầm trọng,phần tim
đó có thể chết và gây ra hiện tượng chết cơ tim cấp tính (heart attack).
Tương tự,cao áp
huyết làm tổn thương các mạch máu nuôi óc,nuôi thân,nuôi mắt,... gây các biến
chứng tai biến mạch máu năo,suy thận,giảm thị giác,...So với người thường, người
cao áp huyết,nếu không chữa,dễ bị bệnh hẹp tắc các động mạch tim khiến tim đâm
ra thiếu máu nuôi (ischemic heart disease) gấp 3 lần,dễ suy tim gấp 6 lần và dễ
bị tai biến mạch máu năo gấp 7 lần.
ĐỊNH BỆNH
Đa số người cao áp huyết không có triệu
chứng.Một số vị có những triệu chứng mơ hồ như hồi hộp (cảm thấy tim đập
mạnh),nhức đầu,chóng mặt,...Cách tốt nhất,cứ 1-2 năm,dù chẳng cảm thấy ḿnh có
bệnh ǵ,bạn cũng nên đi khám bác sĩ và nhớ đo áp huyết,nhất là nếu bạn lại có
những yếu tố không tốt như đă kể trên.
Với bác sĩ,định bệnh cao áp huyết thường chẳng khó ǵ.Một người
xem là có cao áp huyết,nếu áp huyết cao từ 140/90 trở lên,đo 3 lần vào 3 dịp
thăm khám khác nhau (người bệnh không nên dùng cà-phê,hút thuốc lá trước đó,nên
ngồi nghỉ một lát,rồi áp huyết được đo ở tư thế ngồi hay nằm).Sau khi xác định
một người có cao áp huyết,để t́m xem các cơ quan bên trong cơ thể đă tổn thương
do cao áp huyết hay chưa,để từ đó,sẽ hoạch định đường hướng trị liệu,bác sĩ sẽ
khám kỹ mắt,tim,các mạch máu.Đồng thời, bác sĩ cho thử máu,thử nước tiểu, làm
tâm điện đồ và chụp phim ngực (chest X-ray: chúng ta hay quen miệng gọi phim
phổi). Những thử nghiệm và phim ngốc này giúp bác sĩ t́m hiểu thêm được người
bệnh có cao cholesterol trong máu hay không,tim,thận đă tổn thương v́ cao áp
huyết hay chưa.Đây là những yếu tố quan trọng cần nắm vững trước khi bác sĩ
quyết định trị liệu bằng phương cách nào.
A.- Nhưng nếu bạn mang bệnh cao áp
huyết,khi đi khám bệnh,bạn nên kể bệnh như thế nào nhỉ.Hay ta thử nghe một vị
biết cách kể bệnh,tŕnh bày cho bác sĩ nghe vấn đề cao áp huyết của ḿnh:
Tôi đến đây hôm nay nhờ bác sĩ xem hộ tôi bệnh cao áp huyết.Tôi
năm nay 45 tuổi, sang Mỹ mới 1 tháng.2 năm trước,một hôm đau bụng,tôi đi khám
bác sĩ,được bác sĩ cho biết áp huyết tôi hôm đó 142 trên 90.Áp huyết đo lại 2
lần sau đó cũng vẫn cao trên 140/90.Bác sĩ kết luận là tôi có cao áp huyết
nhẹ.Bác sĩ cho thử máu,thử nước tiểu,làm tâm điện đồ,chụp phim phổi (tôi nghe
nói,ở bên này,người Mỹ gọi là ‘’chest X-ray’’,dịch là phim ngực),và cho biết tôi
không bị tiểu đường,cao cholesterol hay bị bệnh ǵ khác.Sau 3 tháng theo dơi và
khuyên tôi bỏ thuốc lá,ăn lạt,thường xuyên vận động không có kết quả,bác sĩ cho
tôi uống Aldomet 250 mg,ngày 3 lần.Áp huyết tôi xuống c̣n 120/80,bác sĩ bảo là
tốt.Có điều Aldomet hay làm tôi mệt mỏi và buồn ngủ.Giữa tôi với bác sĩ,tôi cũng
xin nói thực,nó cũng làm vấn đề chồng vợ của tôi bị suy giảm.Tôi ngưng Aldomet
từ ngày qua Mỹ 1 tháng trước và từ đó đến nay,không dùng thuốc ǵ cả.Tôi hoàn
toàn không có triệu chứng ǵ bất thường.Tôi bỏ hẳn thuốc lá 2 năm trước,khi được
biết bị cao áp huyết,theo lời khuyên của bác sĩ.Tôi không uống rượu thường
xuyên,chỉ thỉnh thoảng cuối tuần làm vài lon bia với bạn bè cho vui.
Bạn cũng nhớ
cho bác sĩ biết bạn có hút thuốc lá,có uống rượu,hoặc đang dùng bất cứ thuốc nào
không,kể cả những thuốc mua bên ngoài không cần toa bác sĩ,v́ nhiều thuốc,như
thuốc ngừa thai,thuốc chữa sổ mũi,nghẹt mũi (Actifed, Dimetapp, Sudafed,...) có
thể làm áp huyết tăng cao.
CHỮA TRỊ
Cao áp huyết cần được chữa trị cẩn thận,để
giảm thiểu những biến chứng,giúp ta sống lâu hơn và vui hơn.Sự chữa trị tùy vào
mức độ của căn bệnh và cũng tùy vào nhiều yếu tố khác.
Các phương pháp chữa trị lúc chưa cần dùng đến thuốc: Xuống cân
nếu béo mập,ăn một thực phẩm ít mặn và ít chất béo,bỏ thuốc lá,bớt uống
rượu,thường xuyên vận động.Mỗi người có một sức nặng lư tưởng so với chiều cao
và vóc người.Nếu người cao áp huyết có sức nặng trên sức nặng lư tưởng,bác sĩ
thường khuyên người bệnh t́m cách xuống kư bằng ăn kiêng (diet) và vận động
(exercise).
Về mặt chữa bằng thuốc,có rất nhiều điều bác sĩ cần suy tính
trước khi đặt bút biên toa. Ta cố đưa áp huyết xuống dưới 140/90 (ở người tiểu
đường,người suy thận,nên dưới 130/80), với một thuốc rẻ,không gây phản ứng phụ
(side effects),ngày dùng chỉ một lần cho tiện. (Nguyên tắc rẻ,đẹp,bền ở đâu cũng
đúng.)
Thuốc chữa cao áp huyết ở Mỹ nay có 8 loại: Diuretics,ACE
inhibitors,Angiotensin II receptor blockers,Calcium channel blockers,Beta
blockers,Alpha blockers,Direct vasodilators, Centrally acting agents, tác dụng
theo những cơ chế khác nhau,giá cả cũng rất khác biệt.
Thuốc nào cũng có mặt lợi và hại,cùng những tác dụng phụ của
nó.Trong đa số các trường hợp cao áp huyết,những tài liệu hiện thời ở Mỹ đều
khuyên chúng ta nên thử thuốc thuộc loại Diuretics (lợi tiểu) trước,v́ thuốc này
gần với nguyên tắc ‘’rẻ,đẹp,bến’’ nhất,rất hữu hiệu,lại rẻ,dùng lâu dài không
cháy túi tiền.
Nhiều thuốc cao áp huyết có tác dụng chữa được cả bệnh
khác,chẳng hạn các thuốc propanolol,timolol ngừa được các cơn nhức đầu một bên
migraine,hai thuốc Hytrin,Cardura làm giảm các triệu chứng của bệnh to nhiếp hộ
tuyến.Khéo dùng thuốc,ta có thể một ná bắn hai chim,dùng một thuốc chữa cả hai
bệnh.
Bạn nên uống thuốc đều,không nên tự thay đổi lượng thuốc hoặc
ngưng thuốc khi thấy áp huyết đă xuống lại b́nh thường và nhớ trở lại tái khám
đúng hẹn với bác sĩ.Cao áp huyết là bệnh kinh niên,suốt đời ta cần chữa kỹ.
Sự chữa trị nào trong y khoa cũng là tính toán,ḍ dẫm,bạn nên để
bác sĩ có dịp thi thố tài năng vài lần.Dùng một thuốc cao áp huyết không hợp,gây
cho bạn phản ứng khó chịu,bạn nên trở lại cho bác sĩ biết,nhờ bác sĩ điều chỉnh
sự chữa trị,có khi đổi một thuốc khác xem sao. Bạn chớ vội nghe rỉ tai: Thuốc
tây ‘’nóng’’ lắm,chỉ nên dùng (như thế th́...tội cho thuốc tây lắm lắm,một thuốc
làm bạn khó chịu,hàng trăm thuốc khác hàm oan).Rồi mất tiền vào những chữa trị
chẳng có sách vở nào nói đến,cho đến một sáng đẹp trời,bạn mở mắt thức dậy,thấy
một bên người liệt v́ tai biến mạch máu năo.Muộn mất rồi.
Cao áp huyết,‘’căn bệnh thầm lặng’’,lặng lẽ làm tổn thương các
cơ quan của cơ thể và rút ngắn tuổi thọ.Khám phá anh chàng thầm lặng này,đặt anh
ta vào ṿng kiểm soát,ta cứu văn được nhiều việc.
|
