www YKHOANET

Y HỌC PHỔ THÔNG

Cấp cứu

Sức khỏe trẻ em

Sức khỏe người cao tuổi

Sức khỏe phụ nữ

Cao huyết áp

Bệnh thường gặp

Khớp

Huyết học

Tai mũi họng

Tâm thần

Răng hàm mặt

Bệnh mắt

Pháp y

Thẩm mỹ

Kỹ thuật y khoa

Da liễu

Hỏi đáp sức khỏe

 

 

CHUYÊN ĐỀ GIỚI TÍNH

Nghiên cứu t́nh dục học

Thắc mắc biết hỏi ai

Giới tính

Sách giáo dục giới tính

Sức khỏe t́nh dục

Tṛ chuyện về t́nh dục

HIV/AIDS

Bệnh của cơ quan sinh dục

 

SÁCH THAM KHẢO

260 bệnh tật trẻ em

Bác sĩ vui tính

Dinh dưỡng và an toàn thực phẩm

Giấc ngủ trẻ em

Sức khỏe phụ nữGiải phẫu thẩm mỹ

 

 

 THIẾU MÁU

(Anemia)

Bác sĩ Nguyễn Văn Đức

 “- Bác sĩ ơi, bác sĩ nói tôi thiếu máu, sao không cho tôi uống thuốc?”

 Thiếu máu là một t́nh trạng do sự bất thường của các hồng huyết cầu (red blood cell), ngay từ lúc sinh ra hay mới bị sau này, hoặc là biểu hiện của một bệnh không phải bệnh về máu. Khi có thiếu máu, khối lượng hồng huyết cầu lưu thông trong máu sút giảm, trị số hemoglobin của người thiếu máu dưới 12 g/dl nếu là phụ nữ, dưới 14 g/dl nếu là đàn ông.

 Triệu chứng

 Triệu chứng tùy vào nguyên nhân gây thiếu máu, mức độ thiếu máu nhẹ hay nặng, thiếu máu xảy ra từ từ hay mau chóng. Nhiều trường hợp thiếu máu nặng vẫn không gây triệu chứng ǵ cả nếu thiếu máu xảy ra chậm chậm qua nhiều ngày tháng; nhưng thường, khi trị số hemoglobin (viết tắt Hb) xuống dưới 7 g/dl, người bệnh sẽ thấy mau mệt, nhức đầu, khó thở, choáng váng, đau ngực. Khi người bệnh trông xanh quá, than nh́n không c̣n rơ, xỉu, tim đập nhanh, ta nên mau chóng thăm khám và chữa trị ngay.

Nhiều trường hợp thiếu máu được khám phá khi bác sĩ t́nh cờ thử CBC (complete blood count, đếm máu toàn diện: cho biết các trị số bạch cầu, hồng cầu, Hb, tiểu cầu, thể tích hồng cầu, xem hồng cầu b́nh thường, to hoặc nhỏ... Thường ta thử CBC mỗi 3 năm để truy t́m thiếu máu, và các bệnh về máu khác). 

 

Nguyên nhân

 

Nguyên nhân tạo thiếu máu rất nhiều:

- Thiếu máu do thiếu chất sắt: chiếm đến 25-35% các trường hợp thiếu máu, xảy ra trong những trường hợp mất máu lâu ngày, như phụ nữ ra máu nhiều khi có kinh; ung thư ruột già khiến máu âm thầm chảy rỉ rả ngày này sang ngày khác, dù mắt ta không nh́n thấy...

- Do bệnh kinh niên: cũng chiếm 25-35% các trường hợp thiếu máu. Các bệnh kinh niên như bệnh thận, bệnh gan, bệnh tuyến nội tiết... lâu ngày có thể khiến ta đâm thiếu máu.

- Tan huyết (hemolytic anemia, các hồng huyết cầu bị phá hủy) và tủy xương không tạo đủ máu: 15% các trường hợp thiếu máu.

- Bệnh myelodysplasia: 10% các trường hợp thiếu máu.

- Bệnh thalassemia (khiến hồng huyết cầu có dạng nhỏ): 5-10% các trường hợp thiếu máu.

- Các bệnh khác: 5-10% các trường hợp thiếu máu. Chẳng hạn như bệnh thiếu chất sinh tố B12, thiếu chất folate...

Thăm khám

Bạn thấy, thiếu máu có thể do rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Có nguyên nhân lành thôi (tại ra kinh hơi nhiều mỗi tháng), song cũng nhiều nguyên nhân độc (ung thư ruột già, ung thư máu...). Thiếu máu, không giản dị chỉ cho “thuốc bổ máu” rồi xoa tay yên tâm. Ta cần t́m hiểu tại sao lại thiếu máu vậy.

Việc t́m hiểu tại sao thiếu máu nếu không khéo sẽ rất tốn kém. Thử máu lung tung vừa tốn kém, đă vậy lắm khi không đưa đến định bệnh. Thế nên, t́m hiểu tại sao bạn thiếu máu ta nên làm từng bước một.

Bệnh ǵ cũng thế, trừ trường hợp khẩn cấp, t́m hiểu bao giờ cũng bắt đầu bằng phần tṛ chuyện, danh từ chuyên môn gọi là bệnh sử (history). Bác sĩ thân mật hỏi bạn, xem bạn có biết bạn thiếu máu, và từ hồi nào. Nếu bạn trả lời: “Ôi, bác sĩ lo ǵ. Tôi bị bệnh thalassemia từ hồi mới đẻ, hồng cầu có dạng nhỏ, thử ra lúc nào cũng thấy thiếu máu, nhưng tôi khỏe lắm. Đây tôi đem kết quả thử CBC 10 năm trước, so với thử máu của bác sĩ vừa làm, cũng vẫn vậy”. Thế th́ ta yên tâm, không cần làm ǵ thêm, chỉ thỉnh thoảng thử lại CBC xem có ǵ thay đổi.

C̣n bạn trả lời: “Không bác sĩ ạ, trước giờ chưa bác sĩ nào nói tôi thiếu máu cả. Mới năm trước, tôi mua bảo hiểm nhân thọ, họ thử máu, rồi vui vẻ bán bảo hiểm cho tôi, có thấy họ nói ǵ đâu. Bây giờ bác sĩ bảo Hb tôi có 9 thôi, thấp quá, thảo nào tôi hay thấy mệt mệt”, th́ ta phải t́m hiểu tiếp tại sao bạn lại thiếu máu.

Bước kế trên đường t́m sao bạn bỗng nhiên đâm thiếu máu trong ṿng 1 năm qua, xin bạn cho biết ngoài chuyện bạn hay thấy mệt mệt, bạn c̣n triệu chứng ǵ khác (ra kinh nhiều, đi cầu ra máu...), hiện có bệnh ǵ quan trọng (bướu tử cung, suy tuyến giáp trạng, bệnh gan, bệnh thận...) và đang dùng những thuốc ǵ (một số thuốc có thể làm tan huyết).

Sang phần thăm khám, bác sĩ cẩn thận t́m xem bạn có nổi hạch bất thường (ung thư máu, ung thư hạch...), bạn có vàng da, vàng mắt (bệnh gan, bệnh tan huyết...), gan và lá lách (spleen) bạn có to lên (bệnh gan, bệnh về máu...), xương bạn sờ thấy thốn đau (ung thư máu...), tử cung bạn to lên v́ bướu (nên bạn ra kinh nhiều), trong phân bạn có máu (ung thư bao tử, ung thư ruột già)...

Thử nghiệm

Phần này hơi chuyên môn một chút, mong bạn tiếp tục theo dơi, và bạn sẽ hiểu tại sao bác sĩ chưa vội cho thuốc (thực ra, bác sĩ đă biết bạn v́ sao thiếu máu đâu).

Khi làm thêm các thử nghiệm để t́m hiểu nguyên nhân gây thiếu máu, ta luôn nên  thử hemoglobin (Hb) và hematocrit (Hct), reticulocyte count (đếm tế bào reticulocyte), mean corpuscular volume, và làm peripheral blood smear (xem phết máu ngoại biên).

Hemoglobin (Hb) và hematocrit (Hct) là hai trị số biểu hiệu cho khối lượng của hồng huyết cầu (red blood cell mass), giúp ta biết có thiếu máu hay không: có thiếu máu khi Hb dưới 12 g/dl (hematocrit dưới 36%) ở phụ nữ, và dưới 14% (hematocrit dưới 41%) ở đàn ông. Hai trị số hemoglobin (Hb) và hematocrit (Hct) thường đi song hành với nhau, cao cùng cao, thấp cùng thấp.

“Reticulocyte count” (đếm tế bào reticulocyte) phản ảnh mức độ sản xuất hồng huyết cầu mau hay chậm, cho biết tủy xương (bone marrow) đă đáp ứng ra sao trước sự thiếu máu. Nếu reticulocyte count thấp, sẽ cho ta thấy tủy xương bịnh, không sản xuất đủ các hồng cầu; ngược lại, khi trị số này cao, ta biết đang có sự thất thoát hồng cầu quá mức (như chảy máu đường tiêu hóa, chảy máu đường sinh dục...), hoặc đang có hiện tượng tan huyết, hủy hoại hồng cầu bất thường trong cơ thể (v́ chuyền sai máu, v́ dùng thuốc...)

“Mean corpuscular volume” (MCV, đo khối lượng trung b́nh của hồng cầu) thường được dùng để phân loại thiếu máu: thiếu máu với hồng huyết cầu có dạng nhỏ (trị số MCV sẽ thấp, như trong trường hợp thiếu máu do thiếu chất sắt, do bệnh bẩm sinh thalassemia); thiếu máu với hồng huyết cầu có dạng b́nh thường (trị số MCV b́nh thường, như trường hợp thiếu máu v́ có bệnh kinh niên); thiếu máu với hồng huyết cầu có dạng to (trị số MCV gia tăng, như trường hợp thiếu máu do thiếu sinh tố B12, thiếu chất folate...).

Để t́m nguyên nhân gây thiếu máu, xem một phết máu ngoại biên dưới kính hiển vi (peripheral blood smear) cũng là điều cần thiết. Dưới kính hiển vi, ta có thể thấy hồng huyết cầu nhỏ dạng hay to vóc, các hồng huyết cầu cùng lứa hay đứa to đứa nhỏ, trông giống nhau hay đứa tṛn đứa méo. Đồng thời, dưới kính hiển vi, ta cũng có thể xem các bạch huyết cầu (white blood cell) và tiểu cầu (platelet, có nhiệm vụ trong sự đông máu) có bất thường không; nhiều bệnh về máu không những gây thiếu máu, c̣n tạo những bất thường cho bạch huyết cầu và tiểu cầu.

Trên là những thử nghiệm sơ khởi trên bước đường đi t́m nguyên nhân gây thiếu máu. Tùy kết quả những thử nghiệm trên, có khi c̣n cần thêm nhiều thử nghiệm kế tiếp nữa. Nếu cần, chúng ta sẽ nhờ đến bác sĩ chuyên khoa về máu (hematologist) tiếp tay, làm những thử nghiệm đặc biệt, kể cả việc đâm kim vào tủy xương rút ra chút tủy để nhuộm và xem dưới kính hiển vi (bone marrow biopsy): việc này giúp cho thấy có thiếu chất sắt trong tủy hay không, có bệnh lao hoặc ung thư ăn lan vào tủy...

Chữa

trị

Đến đây, bạn đă rơ vấn đề thiếu máu lắm khi rất nhiêu khê, việc chữa trị không giản dị chỉ cho “thuốc bổ máu” rồi xoa tay yên tâm, đêm ngủ thẳng giấc. Việc chữa trị tùy nguyên nhân gây thiếu máu ta t́m ra, và con đường truy t́m nguyên nhân nhiều trường hợp phải trải từng giai đoạn một. Bạn đừng ngạc nhiên và giận khi thấy bác sĩ cứ thử máu bạn hoài.

Rồi nhiều khi t́m ra nguyên nhân gây thiếu máu, bệnh lại không có thuốc chữa (như bệnh thalassemia, khiến hồng cầu có dạng nhỏ). Như vậy, chữa thiếu máu quả tùy từng trường hợp. Sợ bài dài quá, nên chỉ xin lấy hai trường hợp thiếu máu do thiếu chất sắt sau làm thí dụ chữa trị.

Có cháu gái 16 tuổi, than hay choáng váng, mắt tối đen lúc ngồi xuống đứng lên. Khi khám trông cháu hơi xanh. Hỏi thêm, cháu nói kinh cháu ra đều mỗi tháng nhưng khá nhiều, mỗi lần ra có máu cục. Thử máu thấy Hb thấp, chỉ 9.2 (b́nh thường 12-16 ở phụ nữ), trị số MCV thấp, và chất sắt trong máu cũng thấp nốt: ta biết cháu thiếu máu do thiếu chất sắt v́ kinh ra nhiều. Chữa bằng chất sắt, trong ṿng vài tuần thử lại sẽ thấy Hb trở về b́nh thường, và cháu không c̣n thấy choáng váng, mắt tối đen lúc ngồi xuống đứng lên nữa. Ta dặn cháu tiếp tục uống chất sắt cho đều.

Một bác gái khác, trên 50, măn kinh đă mấy năm, gần đây có triệu chứng tương tự như cháu gái 16 tuổi kể trên, thử máu ra cũng thấy y vậy: Hb thấp, chỉ 9.2, trị số MCV thấp, và chất sắt trong máu cũng thấp nốt. Hỏi bác, bác cho biết từ nhỏ đến giờ, bác chưa từng bị thiếu máu. Trường hợp này đáng lo lắm, không coi thường được, ung thư ruột già hay xảy ra cho người trên 50 tuổi, hay gây chảy máu đường tiêu hóa âm thầm đưa đến thiếu máu. Ta cho bác uống tạm chất sắt, rồi gửi đến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nhờ soi ruột già. Ta căn dặn bác đừng tin vào “thuốc bổ máu”, uống thử trước đă, triệu chứng không bớt mới đi soi ruột già, không, bác nên đi xem bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa càng sớm càng tốt.

Vậy, thiếu máu, do nhiều nguyên nhân lành, mà cũng có thể do những nguyên nhân rất dữ. Việc định và chữa thiếu máu thường phải qua nhiều giai đoạn, cần lấy thêm máu để thử. Có khi, ta cần đến cả sự giúp đỡ của bác sĩ chuyên khoa máu. Bạn có thể kêu trời, “Tôi đă thiếu máu, chẳng thấy cho thuốc bổ máu ǵ cả, lại cứ lấy máu thêm! Hết bác sĩ chính (primary care physician), rồi bác sĩ chuyên khoa máu, c̣n đ̣i lấy tủy xương đem thử nữa chứ”. Thưa bạn, nhiều trường hợp thiếu máu, t́m nguyên nhân không dễ, việc phải làm ta nên làm, xin bạn hiểu cho.


An toàn trong mùa đông - BS Nguyễn Ư Đức
Bác sĩ nghĩ ǵ, làm ǵ lúc thăm khám?  - BS. Nguyễn Văn Đức
Bệnh dại vẫn là nỗi lo của nhiều người
Bạn đă biết thở đúng cách chưa
Bệnh bạch tạng và bạch biến có giống nhau
Bệnh cao huyết áp
Bệnh cao huyết áp - BS. Nguyễn Văn Đức
Bệnh chảy nước mắt do tắc nghẽn lệ đạo
Bệnh Crohn
Bệnh cúm
Bệnh da cá
Bệnh dày xương đốt sống
Bệnh giun đũa chó lạc chủ
Bệnh giăn tĩnh mạch ở giáo viên
Bệnh gù vẹo cột sống và cách khắc phục
Bệnh Hysteria là ǵ?
Bệnh lồng ruột ở trẻ
Bệnh mạch vành
Bệnh nhân mua thuốc gây nghiện không cần xin xét duyệt
Bệnh nhân mới phẫu thuật không nên du lịch xa
Bệnh nhân tim mạch có thể tự điều trị
Bệnh nhân tim mạch nên cẩn thận với thời tiết lạnh
Bệnh nhân tim phải cẩn thận khi dùng ibuprofen
Bệnh nhân viêm gan A ít có nguy cơ bị hen suyễn
Bệnh nhân đái tháo đường tập thể thao
Bệnh nhược cơ
Bệnh nấm chân
Bệnh nấm da hay viêm da thần kinh
Bệnh suy giảm trí nhớ
Bệnh suy tuyến giáp trạng
Bệnh sán lá ruột
Bệnh sâu răng
Bệnh sỏi tiết niệu
Bệnh sốt xuất huyết lan rộng ở nhiều nơi
Bệnh thoái hóa khớp
Bệnh trứng cá
Bệnh tâm thần có di truyền không
Bệnh tật của người mẹ có thể gây nguy hiểm cho thai nhi
Bệnh viêm da do côn trùng
Bệnh viêm mũi dị ứng
Bệnh viêm tuyến giáp
Bệnh viện Thống Nhất mở cửa khu phẫu thuật tim hở
Bệnh về xương
Bệnh xơ cứng b́ toàn thể
Bệnh đái tháo nhạt
Bệnh động mạch vành: nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị
Bệnh ỉa chảy mùa đông ở trẻ
Cao huyết áp - BS Nguyễn Thanh Sơn
Chó ngoạn mèo cắn - BS. Nguyễn Văn Đức
Chăm sóc bàn chân cho bệnh nhân tiểu đường
Chăm sóc bệnh nhân sau tai biến mạch máu năo tại nhà
Chăm sóc bệnh nhân suy mạch vành tại nhà
Chăm sóc bệnh nhân trầm cảm tại nhà
Chăm sóc bệnh nhân u xơ tuyến tiền liệt tại nhà
Chăm sóc da vùng mắt
Chăm sóc lưng đúng cách
Chăm sóc môi
Chăm sóc môi mùa lạnh
Chăm sóc răng miệng để ngừa đẻ non
Chăm sóc răng sữa của bé
Chăm sóc trẻ em có thể gây bệnh tim
Chăm sóc trẻ ngay sau sinh
Chăm sóc và điều trị găy xương cho người cao tuổi
Chảy máu cam và cách xử trí
Chảy máu mũi và cách xử trí
Cách bảo vệ khớp đầu gối
Cách chăm sóc bệnh nhân HIV tại gia đ́nh
Cách chăm sóc bệnh nhân suy mạch vành tại nhà
Hen
Hen phế quản ở trẻ em
Ho
Khi 'túi đựng đạn' to bất thường
Kiệt nước
Ngưá da trong mùa lạnh - BS Nguyễn Đức Liên
Ngạt mũi và sổ mũi
Nhức đầu và đau nửa đầu
Những người không nên điều khiển phương tiện giao thông
Những người nổi tiếng bị mắc các bệnh nội tiết - chuyển hóa
Những quan niệm sai lầm về nghỉ ngơi
Những sai lầm trong việc sơ cứu rắn cắn
Những thói quen không tốt cho giấc ngủ
Những thói quen làm tăng ung thư thực quản và dạ dày
Những thói quen làm tăng ung thư thực quản và dạ dày
Những điều cần biết về bệnh quanh răng
Những điều cần biết về bệnh tâm thần
Những điều cần biết về giáo dưỡng thai nhi
Những điều cần biết về hội chứng cao ốc
Những điều cần biết về truyền dịch
Những điều cần biết về điều trị chỉnh h́nh răng hàm mặt
Những điều cần tránh để sinh con khỏe mạnh
Nôn
Sanh trai hay gái theo ư muốn - BS Hồ Ngọc Minh
Say nắng, say nắng
THIẾU MÁU - BS Nguyễn Văn Đức
Thuốc lắc - Ectasy
Tiêu chảy cấp ở trẻ em
Viêm gan
Viêm khớp (đau khớp, sưng khớp)
Viêm phế quản mạn tinh
Viêm phổi
Viêm xoang cấp và mạn tính
Vài hiểu biết căn bản về cần sa - BS. Nguyễn Ư-ĐỨC
V́ sao mọi người hay bị chảy máu cam vào mùa đông?
XỬ TRÍ SAY TÀU XE  Tác giả
XỬ TRÍ TIÊU CHẢY TẠI NHÀ
Xử lư khi giẫm phải kim tiêm hoặc bị vật nhọn đâm rách da
Xử lư những chấn thương thông thường trong thể thao
Xử lư ráy tai bằng nước
Xử trí khi bị kim tiêm qua sử dụng đâm rách da
Xử trí khi có dị vật ở tai
Xử trí một số tổn thương gân, cơ, xương, khớp
Xử trí ngay khi bị rắn độc cắn
Xử trí người bị ngất xỉu
Xử trí nhanh khi bị bỏng
Xử trí thế nào khi gặp người bị sốc
Xử trí vết cắn của súc vật
Đi bơi với bé - Quư Phương
Điện thoại di động - BS Nguyễn Ư-ĐỨC
Đoán bệnh qua triệu chứng khó nuốt

 

BS PHAN XUÂN TRUNG

"Lăng tử giữa thương trường"


 WHO definition of HEALTH:
Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.


Hệ thống phần mềm quản lư bệnh viện
YKHOA.NET

 

 

Website YKHOANET.COM khai trương ngày 24/12/2000 - Năm thứ Tư.

Website YKHOANET - Y KHOA VIỆT NAM
www.ykhoanet.com www.ykhoa.net 

Web Master: Dr PHAN XUAN TRUNG - phanxuantrung@ykhoa.net

Gởi bài tham gia YKHOANET