STRESS SAU SANG CHẤN Tác giả : PGS.TS. VŨ ANH NHỊ (Chủ nhiệm Bộ môn Thần kinh học, ĐHYD - TPHCM)  Stress sau sang chấn là dạng bệnh lư rối loạn cảm xúc làm tê dại phản ứng t́nh cảm và tăng hưng phấn chung gây cảm giác bồn chồn. Nó là hậu quả bệnh lư của việc tiếp xúc với những tổn hại về mặt t́nh cảm, mức độ nặng nhẹ tùy thuộc vào từng loại sang chấn. Đặc trưng nổi bật của bệnh là những cơn tái diễn của sự cố sang chấn kết hợp với các triệu chứng vừa nêu.
Những năm gần đây, mức độ trầm trọng của stress sau sang chấn ở một số cựu binh Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam đă làm dạng bệnh lư này được chú ư nhiều hơn. Tần suất của bệnh tuy chưa được xác định trong dân số chung, nhưng hầu hết những bệnh nhân thường trải qua một sang chấn nào đó dưới các dạng xung đột trong cuộc sống. Số liệu thống kê sau các thảm họa cho thấy có khoảng 80% số người sống sót mắc phải căn bệnh này. BIỂU HIỆN LÂM SÀNGNhững biểu hiện cơ bản của bệnh, sự tái chịu đựng các tổn thương có thể “trỗi dậy” từng lúc (thường trong thời gian yên tĩnh), người bệnh không kiềm chế được các kư ức về những cơn “ác mộng” tái hiện các sự kiện căng thẳng hoặc có trạng thái tâm lư phân ly “vừa sợ hăi vừa buông trôi”. Vào thời điểm này, các trạng thái rối loạn cảm xúc xuất hiện rộ lên trong bối cảnh lo âu, tăng các cảm giác như tê dại cánh tay, châm chích trong da, tăng rối loạn vận động khiến bệnh nhân đi lại, đứng ngồi không yên, mất ngủ mạn tính, khó tập trung chú ư, suy giảm trí nhớ, thiếu kiên nhẫn, nhàm chán công việc, hiệu suất làm việc giảm rơ rệt... Một số bệnh nhân có t́nh cảm bất định, dễ bị kích thích, bồn chồn run rẩy, nhất là khi tiếp xúc với người lạ. Đôi khi họ bị kích động dữ dội, có thái độ rất hung hăng. Nhiều bệnh nhân phải dùng đến rượu và ma túy để mong làm giảm t́nh trạng đau khổ bên trong của sự tăng hưng phấn. Phần đông bệnh nhân đều than phiền về sự tê dại phản ứng của họ với con người và những sự kiện xung quanh; Mất sự quan tâm về những mục tiêu đang theo đuổi, cảm thấy như đă chết và mất thực tại, tách rời và xa lạ với những người khác. Người bệnh có thể lo âu, sợ hăi vô lư hay quá đáng đối với những vật thể, t́nh huống vốn không nguy hiểm hoặc không phải là nguồn gốc thực sự của lo âu. Hội chứng trầm cảm cũng thấy trong stress sau sang chấn, thường biểu hiện qua tinh thần suy sụp, dễ kích thích, lo âu hoặc trầm cảm che khuất; Nhưng có thể sự trầm cảm được biểu lộ một cách không rơ ràng, thay vào đó bệnh nhân than phiền về bệnh thực thể hay có những đau nhức khác trong cơ thể, lo sợ về tai ương, lo sợ trở thành mất trí. Cuối cùng, người bệnh than phiền không có những t́nh cảm thông thường như vui, cười và cảm giác cuộc sống vô nghĩa, nhạt nhẽo. NGUYÊN NHÂNVề nguyên nhân gây stress, các nhà nghiên cứu nhận định rằng đó là do người bệnh phải tiếp xúc với sang chấn quá lớn hoặc quá lâu. Không phải người nào cũng có phản ứng stress thể hiện bằng bệnh cảnh stress sau sang chấn, mà t́nh trạng bệnh lư này có thể h́nh thành từ sự phối hợp nhiều yếu tố khác nhau. Các yếu tố này bao gồm: 1. Sang chấn có tính bất ngờ, đột ngột (như đám cháy, rơi máy bay...). 2. Sang chấn có tính tàn khốc như giết người, đánh nhau tàn bạo, đẫm máu. 3. Những sang chấn về tâm lư lâu dài và mạn tính như bị đối xử vô nhân đạo, bị hành hạ tàn ác hoặc những sự cố trong đời như ly hôn (đặc biệt là sự chia cách), mâu thuẫn nặng nề trong gia đ́nh. 4. Sự mạnh, yếu về tâm lư và thể chất của người bệnh. 5. Những tổn thương đang xảy ra trên cơ thể (đau đầu, ung thư, tai biến mạch máu năo). 6. Ảnh hưởng từ sự chăm sóc của người thân và xă hội. QUÁ TR̀NH DIỄN TIẾN VÀ TIÊN LƯỢNGStress xuất hiện sau sang chấn từ vài ngày đến vài tuần. Nhưng thường bệnh có thể phát chậm hơn sau nhiều tháng. Những trường hợp xuất hiện nhanh dạng cấp thường tự hết hoặc mất đi sau vài lần dùng thuốc an thần và các dấu hiệu tê dại phản ứng t́nh cảm biến đi trong ṿng 6 tháng. Trường hợp bệnh măn tính kéo dài nhiều tháng, nhiều năm th́ thường gây tàn tật về phản ứng t́nh cảm. Bệnh nhân khởi phát chậm hoặc có các triệu chứng măn tính th́ tiên lượng xấu và có thể khó b́nh phục. ĐIỀU TRỊ Nguyên tắc và mục tiêu của điều trị là nhằm vào việc giảm các triệu chứng tăng hưng phấn và lo âu. Các phương pháp thư giăn giải cảm ứng tỏ ra hữu ích trong điều trị. Liệu pháp tâm thần: (liệu pháp tự biết ḿnh) ví dụ phương pháp hành vi. Phương pháp này làm cho người bệnh nhận được giải cảm ứng với các yếu tố kích thích sự sợ hăi bằng cách bắt bệnh nhân đối đầu với các t́nh huống, đồng thời áp dụng các kỹ thuật thư giăn (kể cả thôi miên). Người thầy thuốc phải yêu cầu bệnh nhân h́nh dung ra hoặc thực sự đương đầu với một t́nh thế gây tổn thương hoặc gây lo sợ (trong gia đ́nh hay môi trường xung quanh). Sự tác động nhiều lần là phương pháp giải cảm ứng hiệu quả nhất. Liệu pháp dùng thuốc: những loại thuốc an thần nhẹ như Benzodiazepin, Buspiron có hiệu quả trong điều trị sớm chứng lo âu, nhưng không dùng kéo dài v́ dễ gây nghiện và giảm dần hiệu quả. Trường hợp có những triệu chứng hốt hoảng, rối loạn nhân cách, lo âu mất ngủ, có thể dùng thuốc chống trầm cảm, hướng thần. Hiện nay thường dùng kết hợp thuốc giải lo âu và thuốc chống trầm cảm, v́ thế bệnh nhân cần đến các thầy thuốc chuyên khoa tâm thần kinh để được khám và điều trị. Tóm lại: Stress sau sang chấn là chứng bệnh thường gặp trong đời sống. Tuy nhiên cần phân biệt với bệnh trầm cảm, lo âu - sợ sệt, dù rằng hội chứng sau sang chấn cũng có thể bao gồm các triệu chứng trầm cảm, lo âu và sợ sệt, nhưng các triệu chứng này không lấn át bệnh cảnh lâm sàng stress sau sang chấn như đă nói ở trên. Bệnh nhân khi có các biểu hiện bệnh nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa sớm để được khám và có hướng dẫn điều trị thích hợp.
|
