* TRẦM HƯƠNG
Hỏi: Tôi có người bạn cho một mẩu trầm hương, để đă lâu không dùng đến v́ không biết có công dụng chữa bệnh ǵ? Xin bác sĩ hướng dẫn giúp.
(Thụy Kha - B́nh Dương)
Trả lời: C̣n gọi là kỳ nam, trà hương, gió bầu, bois d?aigle, bois d?aloes.
Tên khoa học Aquilaria agallocha Roxb. (A. crassna Pierre).
Thuộc họ Trầm Thymelacaceae.
Trầm hương (Lignum Aquilariae) là gỗ có nhiều điểm nhựa của cây trầm hương. V́ vị thuốc có mùi thơm, thả xuống nước ch́m xuống, do đó có tên gọi như vậy (trầm là ch́m).
Tên kỳ nam (c̣n có tên kỳ nam hương) thường dành cho loại trầm quư nhất. Giá đắt gấp 10-20 lần trầm hương.
Mô tả cây
Trầm hương là loại cây to cao tới 30-40m, vỏ xám, xơ. Lá mọc so le, phiến mỏng, h́nh thuôn, dài 8-10cm, rộng 3,5-5,5cm, nhọn ở phía cuống, đầu lá cũng nhọn, mặt trên màu xanh bóng, mặt dưới màu xanh nhạt hơn, có lông. Cuống dài 4-5mm cũng có lông, mặt trên thành rănh. Cụm hoa h́nh tán hay chùm, mọc ở kẽ lá. Hoa màu trắng tro. Quả khô, nang, h́nh lê, có lông, dài 4cm, rộng 3cm, phía dưới có chu tính (perigone) đồng trưởng. Vỏ quả mở làm hai mảnh, xốp. Một hạt gồm một phần trên h́nh nón, phía dưới dài cùng một kích thước, vỏ ngoài cứng, phía trong mềm.
Phân bố và quá tŕnh tạo thành trầm hương
Trầm hương mọc hoang ở những vùng núi Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng B́nh, Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam, Quảng Ngăi và Hội An, miền Nam Bộ Việt Nam. Mọc nhiều ở Campuchia.
Việc tạo thành trầm hương chưa rơ. Có người nói trầm hương được tạo thành do một bệnh gây nên bởi sự biến chất của những cứt chim ở kẽ cành. Hiện nay người ta mới chỉ biết rằng cây càng già, 10-20 năm hoặc lâu hơn, gỗ cây sẽ biến thành một chất bóng như đá sỏi, có những vết nhăn, gồ ghề trông giống như cánh con chim ưng, do đó có tên là gỗ chim ưng (bois d?aigle). Tuy nhiên, cũng có những mẩu gỗ không có các điểm trên mà chỉ có một màu nâu đỏ đều. Có những miếng gỗ chỉ có những điểm màu lam nhạt.
Tại những vùng có cây trầm hương bị bệnh (tức là bắt đầu có những điểm nâu đỏ), người ta thường làm nhà ở gần để canh, v́ loại trầm thu được như vậy giá rất đắt, có khi gấp 20-30 lần. Một cây gió bầu có trầm cho từ 2-30kg trầm hương.
Trầm hương có h́nh dáng, kích thước không nhất định: Có khi là miếng gỗ, có khi là những cục h́nh trụ, thường dài khoảng 10cm, rộng 2-4cm, hai đầu có vết như dao cắt, có khi lại như miếng gỗ mục, mặt ngoài màu vàng nâu, có khi có những vết dọc sẫm màu, chất cứng nặng, nơi cắt ngang có thể thấy những đám nhựa màu đen hay đen nâu. Mùi thơm đặc biệt, khi đốt lên mùi thơm lại càng rơ rệt.
Trung Quốc thường nhập trầm hương của ta hay Ấn Độ, nhưng tại một số tỉnh miền Nam như Quảng Đông, Hải Nam cũng có trầm hương, nhưng do cách lấy khác nhau, phẩm chất có khác, thường người ta quư loại trầm hương của Việt Nam hơn.
Công dụng và liều dùng
Trầm hương là một vị thuốc hiếm và đắt trong Đông y, vị cay, tính hơi ôn, vào 3 kinh tỳ, vị và thận, có tác dụng giáng khí nạp thận, b́nh can tráng nguyên dương, chủ yếu chữa các bệnh đau ngực bụng, nôn mửa, bổ dạ dày, hen suyễn, bí tiểu tiện. Ngoài ra c̣n có tác dụng giảm đau, trấn tĩnh.
Ngày dùng 3-4g dưới dạng bột hay ngâm rượu. Ít khi sắc, thường chỉ mài với nước mà uống.
Đứng về mặt công dụng làm thuốc, chúng ta không thể giải thích tại sao giá trầm và kỳ nam trên thị trường lại đắt như vậy. Ngay từ thế kỷ 16, theo lời một du khách Bồ Đào Nha c̣n ghi lưu lại tại chợ Hội An, giá một gối bằng gỗ trầm nặng gần 500g lên tới gần 8kg vàng. Năm 1956, tại Nha Trang giá 1kg trầm hương cũng xấp xỉ 20 lạng vàng. Từ năm 1977 đến nay, ở các tỉnh phía Nam nước ta cũng có phong trào t́m khai thác trầm hương xuất khẩu, dẫn tới sự khai thác bừa băi, phá hoại một nguồn đặc sản có giá trị. Chỉ một số rất ít các nước trên thế giới (trong đó có Việt Nam) mới có trầm hương, do đó chúng ta cần có kế hoạch bảo vệ và phát triển. Từ xưa tới nay, ngoài công dụng làm thuốc, trước hết trầm hương là một chất thơm và chất định hương cao cấp. Xưa kia trầm hương được đốt trong những ngày lễ Tết. Hiện nay, người ta trích từ trầm hương những tinh dầu để làm chất định hương và chất thơm cao cấp.
Đơn thuốc có trầm hương
Chữa nôn mửa, đau bụng, đau dạ dày
Trầm hương 10g, nhục quế 10g, bạch đậu khấu 8g, hoàng liên 8g, đinh hương 10g. Tất cả tán nhỏ. Ngày uống 3 hay 4 lần, mỗi lần 1g bột này. Dùng nước nóng chiêu thuốc.
Ngoài cây Aquilaria agallocha, người ta c̣n khai thác gỗ của nhiều loài Aquilaria khác như Aquilaria malaccensis Lamk., Aloexylon agallochum Lour. và Excoecari agallocha L.
Ở các tỉnh phía nam, nhân dân c̣n dùng vị kiến kỳ nam hoàn toàn không lấy từ trầm hương mà là một cây mọc phụ sinh.
GS. ĐỖ TẤT LỢI
