Hỏi Đáp Sức Khoẻ Tác giả : SK&ĐS  CÂY XÁ XỊ Hỏi: Tôi được biết cây xá xị dùng chiết xuất thành hương liệu để làm nước giải khát, đồng thời cũng có tác dụng trị một số bệnh. Xin bác sĩ cho biết có đúng không và giải thích rơ hơn về công dụng chữa bệnh của loại cây này? (Nguyễn Hoàng Doanh - B́nh Dương) Trả lời: C̣n gọi là vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge. Tên khoa học Cinnamomum parthenoxylon Meissn, (Sasafras parthenoxylon Meissn). Thuộc họ long năo Lauraceae. Chú thích về tên cây xá xị chỉ mới được nhân dân các tỉnh phía Nam đặt ra gần đây, v́ thấy tinh dầu, gỗ thân và gỗ rễ cây này có mùi rất giống mùi nước uống xá xị (Salsepareille) đóng chai, một loại nhập của Mỹ hay Pháp bao gồm các vị thổ phục linh, cam thảo, salixylat metyl, tinh dầu tiểu hồi, tinh dầu sassafras. Mô tả cây Xá xị là một cây gỗ cao 12-18m, cành trưởng thành h́nh trụ, cành non hơi 4 cạnh, nhẵn bóng. Lá dài 12-18cm, rộng 5-7cm, 3 gân hoặc gân lông chim, cả hai loại gân cùng xuất hiện trên cùng một cành. Cuống lá gầy, ngắn chừng 4cm. Hoa trắng hơi có mùi thơm, mọc thành ngù ít hoa. Quả mọng h́nh cầu. Phân bố, thu hái và chế biến Có mọc ở các tỉnh phía Bắc nhưng nhiều nhất ở các tỉnh phía Nam từ Quảng Trị trở vào, nhiều nhất ở Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé. C̣n thấy mọc ở Thái Lan, Malaysia, Indonesia... Ở nước ta trước đây chỉ thấy khai thác lấy gỗ, dùng trong xây dựng và đóng đồ dùng. Ít thấy làm thuốc. Gần đây ở các tỉnh phía Nam, nhân dân một số vùng khai thác cất từ vỏ thân và gỗ thân một loại tinh dầu mùi thơm dùng pha nước uống và làm thuốc. Công dụng và liều dùng Ở nước ta chưa thấy sử dụng vỏ, gỗ thân hay tinh dầu xá xị làm thuốc. Chỉ mới thấy sử dụng tinh dầu để chế nước xá xị uống giải khát, tiêu cơm. Tại Malaysia, người ta dùng gỗ cây làm thuốc bổ cho các em gái lúc tuổi dậy th́. Tại Giava, người ta dùng tinh dầu xoa bóp chữa thấp khớp, đau nhức. Theo những tài liệu được công bố về công thức cao nước xá xị th́ thành phần chính trong nước xá xị là cao thổ phục linh, cao cam thảo được dùng làm chất thơm với một tỷ lệ rất thấp salixylat metyl, tinh dầu tiểu hồi, tinh dầu Sassafras. Tinh dầu sassafras được cất từ vỏ thân và vỏ rễ cùng gỗ thân và gỗ rễ cây Sassafras officinalis L., chưa thấy ở nước ta. Hàm lượng tinh dầu trong vỏ lên tới 6%, c̣n trong gỗ chỉ có 2%. Tinh dầu rất lỏng, nặng hơn nước (tỷ trọng 1,070-1,076, chứa tới 80% safrol ête metylenic của allylpyrocatechin) kèm theo pinen, phellandren, một ít eugenol và long năo. Tại các nước châu Âu và châu Mỹ, Sassafras được dùng làm thuốc ra mồ hôi, chữa thống phong, phong thấp. Tinh dầu được làm hương cho xà pḥng thơm rẻ tiền và làm nguyên liệu chiết safrol. Từ safrol oxy hóa bằng kali permanganat sẽ được ête metylic của aldehyt protpcatechic có mùi heliotrope dùng trong hương liệu với tên heliotropin hay piperonal. GS. ĐỖ TẤT LỢI UỐNG GIẤM ĐỂ GIẢM BÉO Hỏi: Cháu 20 tuổi, rất buồn v́ cơ thể quá béo. Cháu đă nghe theo lời mách bảo uống giấm để giảm cân. Xin bác sĩ cho biết uống giấm có làm giảm trọng lượng cơ thể được không? Nếu được th́ nên uống với lượng thế nào và uống trong bao lâu? Nếu không được th́ lỡ uống một ít rồi có độc không? (Hoàng Ngọc Lan -Nha Trang) Trả lời: Giấm dùng để ăn là một sản phẩm được sản xuất do quá tŕnh acetyl hóa rượu etylic thành acid acetic dưới tác dụng của enzym oxy hóa của một chủng vi khuẩn đặc biệt. Nếu sử dụng giấm làm gia vị th́ không có hại; Nhưng nếu dùng quá nhiều với mục đích giảm béo th́ có hại. Các phản ứng sinh hóa trong cơ thể đ̣i hỏi pH hằng định, trong khi đó các quá tŕnh chuyển hóa có xu hướng chuyển pH về phía acid để duy tŕ pH trong môi trường cơ thể ở phạm vi 7,4 ± 0,05, một quá tŕnh kiềm hóa nhằm trung ḥa độ acid được tiến hành và sự cân bằng này là vấn đề cơ bản cho hoạt động của các hệ thống đệm, của phổi và thận. Nếu ăn uống quá nhiều giấm với mục đích giảm béo th́ quá tŕnh kiềm hóa dễ bị rối loạn bởi dự trữ kiềm của cơ thể giảm mạnh, không trung ḥa được acid nữa. Khi pH chưa giảm (vẫn là 7,4), song dự trữ kiềm đă sụt th́ người ta gọi là nhiễm acid c̣n bù; Khi pH cũng sụt là t́nh trạng mất bù và nhiễm độc acid xảy ra. Tùy theo uống ít hay nhiều giấm mà sự nhiễm độc ít hay nhiều. Trong trường hợp nếu pH trong môi trường cơ thể giảm nhiều sẽ ảnh hưởng đến các chức phận khác của cơ thể, nhất là thần kinh. Đó là chưa tính đến việc uống giấm nhiều sẽ trực tiếp gây hại cho dạ dày. Cháu không nên nghe lời mách bảo uống giấm để giảm béo. Nếu đă lỡ uống th́ cần ngưng ngay để tạo thuận lợi cho môi trường pH trong cơ thể được hằng định. Muốn giảm béo, tốt nhất cần giảm ăn một cách hợp lư và năng tập thể dục thể thao. BS. VŨ HƯỚNG VĂN NHỮNG DẠNG TỔN THƯƠNG Ở VÚ Hỏi: Tôi năm nay 40 tuổi, gần đây ở vú trái có một chỗ cứng nổi lên, sờ không thấy đau. Tôi rất lo lắng v́ sợ ḿnh đă bị ung thư vú. Xin bác sĩ cho lời khuyên. (Nguyễn Hồng M. - Hà Nội) Trả lời: Khi nhận thấy vú có chỗ cứng, hầu hết các phụ nữ đều lo lắng về bệnh ung thư. Tuy nhiên, bạn không nên quá hốt hoảng v́ có tới 80-85% cục cứng ở vú là lành tính. Nếu là ung thư th́ việc phát hiện ra cục cứng ở vú cũng đă là một bước quan trọng để chẩn đoán và điều trị sớm. Sau đây là một số bất thường ở vú: Nang nước: Ph́nh các ống dẫn sữa tạo nên những túi nước có h́nh bầu dục hay tṛn, nhẵn và chắc, hơi di động khi ấn. Những phụ nữ độ tuổi 40, sắp đến giai đoạn măn kinh thường gặp những nang nước này khi nồng độ hormone dao động. Nang có thể xuất hiện rồi tự biến mất. Nếu dịch trong nang căng th́ cục cứng có thể rắn chắc và sờ vào thấy đau. Nếu chỉ khám lâm sàng th́ khó chẩn đoán xác định là nang nước mà cần làm nhiều thăm ḍ khác. Nang nước ở vú có thể khỏi một cách tự nhiên, cũng có khi phải chọc hút dịch với sự hướng dẫn của siêu âm. Nếu dịch có màu hồng nhưng biến mất sau khi được hút và sau 4-6 tuần không thấy tái phát th́ thường không cần điều trị ǵ tiếp. B iến đổi dạng xơ nang: Một vùng vú trở nên dày và đau khi sờ nắn, vùng này lẫn vào mô bao quanh và hơi di động khi ấn. Xơ nang vú rất hay gặp ở phụ nữ (khoảng 50%) nên được coi là khá b́nh thường. Đau và đám cứng ở vú tăng lên hàng tháng mỗi khi sắp đến ngày hành kinh. Sau khi hành kinh, các dấu hiệu và triệu chứng lại giảm đi. Những phụ nữ quanh tuổi măn kinh có thể nhận thấy đám cứng tăng lên và đau đớn khi nồng độ các hormone sinh sản dao động. Thường thấy ở cả hai bên vú, có thể bị đau âm ỉ và cảm giác căng đầy, dễ nhận thấy nhất ở vùng phía trên và ngoài của vú. Các tế bào phát triển nhiều ở các tuyến và xơ hóa ở mô nâng đỡ là nguyên nhân tạo nên những biến đổi này. Nang to hay nhỏ có thể phát sinh khi các ống dẫn sữa bị tắc nên không bài tiết và dẫn lưu được. Nguyên nhân gây ra những biến đổi xơ nang c̣n chưa rơ, nhưng v́ có liên quan đến sự dao động estrogen và progesterone trong chu kỳ kinh nguyệt nên một số thầy thuốc tin rằng có vai tṛ của hormone. Bệnh giảm bớt sau khi đă măn kinh, khi đó 2 hormone nói trên đă tụt xuống. Về điều trị: Có khi chỉ cần điều chỉnh lối sống, có khi phải dùng thuốc. Mặc áo nâng ngực vừa vặn, dùng thuốc giảm đau như acetaminophen (Tylenol và nhiều thuốc khác) hoặc ibuprofen (Advil, Motrin). Thuốc tránh thai cũng có hiệu quả trong trường hợp này. U tuyến xơ hóa: Thể hiện là những khối tṛn, mật độ chắc, lành tính, do sự tăng sinh quá mức của các mô liên kết và mô tuyến. Những u tuyến xơ hóa này thường không đau, có thể nổi nhô lên hoặc hơi di động khi ấn. Diễn biến theo những thay đổi về hormone và có xu hướng to lên khi có thai, thu nhỏ sau khi đă măn kinh. Phụ nữ ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có thể bị tổn thương này, nhưng thường được phát hiện vào độ tuổi 30. Cũng cần kết hợp nhiều thăm ḍ khác mới có thể xác định chẩn đoán. Đôi khi u tự nhiên biến mất nhưng nếu kéo dài, to ra th́ có thể tiến hành mổ lấy u và xét nghiệm để loại trừ ung thư. Ung thư vú: Một cục cứng nghi ngờ là ung thư thường không đau, rắn và không nhẵn. Nếu dính vào lớp cơ bên dưới th́ có thể không di động. Mặt da bên trên có thể kéo lơm hoặc đỏ. Những dấu hiệu khác là vú tiết dịch trong hay có máu; Núm vú co kéo hay tụt; Vú thay đổi kích thước hoặc có sự thay đổi ở quầng vú; Mặt da lơm, phẳng hay rỗ giống như vỏ cam. Chẩn đoán xác định bằng khám lâm sàng, kỹ thuật h́nh ảnh (chụp vú, siêu âm) và đôi khi là sinh thiết (chọc hút bằng kim nhỏ hay lớn). Việc điều trị căn cứ vào thể ung thư, giai đoạn phát triển; bao gồm các liệu pháp như mổ, tia xạ, hóa liệu pháp, hormone liệu pháp. Trường hợp của bạn cần đến khám bác sĩ chuyên khoa để xác định xem u thuộc loại nào để có hướng điều trị thích hợp. BS. ĐÀO XUÂN DŨNG CHẢY MÁU CAM Hỏi: Con tôi 5 tuổi, ăn ngủ b́nh thường nhưng hơi ốm. Lâu lâu đang chơi bỗng ra máu cam, nằm nghỉ một chút th́ hết. Tôi nghe nói chảy máu cam có thể là do thiếu vitamin C nên thường cho cháu ăn các loại trái cây giàu vitamin C. Có người lại nói do thiếu vitamine K. Xin bác sĩ cho biết có đúng không? (Trương Thị Hiền - An Giang) Trả lời: Trường hợp ra máu cam như bạn miêu tả chắc không phải do thiếu vitamin C hay K, mà có thể do cháu hay chơi ngoài nắng, gây giăn mạch vùng vách mũi nên hay chảy máu cam... V́ vậy nên cho cháu đội nón khi chơi ngoài nắng và trước mắt cũng không cần uống bổ sung vitamin C hay vitamin K... Trong trường hợp vẫn tái phát, bạn có thể cho cháu đến khám ở BV. Tai mũi họng. Nếu cần thiết, bác sĩ sẽ chấm acid chromic vào nơi sung huyết chảy máu cam... BS. DƯƠNG MINH HOÀNG |
